Dịp nghỉ Quốc khánh, đội tuyển nam Trung Quốc một lần nữa làm hàng trăm triệu cổ động viên lạnh lòng. Trước là thua New Zealand 0-3, sau là thảm bại 0-5 trước Palestine. Trận cuối gặp Tajikistan, Thiệu Giai Nhất trước giờ bóng lăn còn nói chắc như đinh đóng cột rằng sẽ nộp cho khán giả cả nước một “đáp án hoàn hảo”.
Tỷ số cuối cùng dừng ở 0-1. Đội tuyển Trung Quốc lần đầu thua đối thủ này. Còi mãn vừa dứt, trên khán đài đã vang lên những tiếng đòi cách chức, lớp này nối lớp kia. Nhưng nếu chỉ nhìn tỷ số để trút giận, e là sẽ bỏ mất gốc của vấn đề.
Cơn sóng dư luận mà trận giao hữu này kéo lên không dừng ở chuyện thua một đối thủ mà trước đây vốn dễ bề áp chế.
Cựu quốc tế Từ Lượng nói thẳng trên livestream, lời như lưỡi dao chọc thủng lớp yên ắng bên ngoài. Rốt cuộc ai đang cầm nhịp việc chọn thuyền trưởng ở hậu trường? Sau khi cơn bão chống tham nhũng trong bóng đá quét qua, cách vận hành của nền bóng đá này đã thật sự đổi khác hay chưa?
Một trận “thua lịch sử lần đầu” xé toạc tấm màn
Tôi nín thở xem trọn trận này. Không ít người sau trận đổ lỗi cho tình huống Lưu Điện Tọa cản phá rồi để bóng tuột khỏi tay, hoặc cho việc Vi Thế Hào mất kiểm soát cảm xúc và nhận thẻ đỏ. Nhìn kỹ thì hai việc ấy chỉ là ngòi nổ trên bề mặt. Điều thật sự nghẹt thở là cả đội sụp về năng lực, trên mọi mặt, và đó là sụp có hệ thống.
Lấy số liệu để trả lại sự thật: trước Tajikistan, đội tuyển Trung Quốc cầm bóng cả trận chỉ 31%, số cú sút là 4 so với 10, tổng đường chuyền là 292 so với 681, cơ hội rõ mười mươi là 0 so với 2. Sáu lần gặp trước đó, đội tuyển Trung Quốc bất bại với 4 thắng và 2 hòa.
Lần này họ để thua lần đầu kể từ khi đội được thành lập trong mối đối đầu này. Đáng báo động hơn: ngay cả khi Vi Thế Hào chưa bị truất quyền thi đấu và hai bên còn đủ người, đội tuyển Trung Quốc vẫn bị động toàn diện.
Nghĩa là mấu chốt không nằm ở chuyện thiếu người, mà ở việc khả năng thi đấu thật của các cầu thủ đã xuống cấp nghiêm trọng. Điều làm tôi lạnh sống lưng không phải những động tác kỹ thuật biến dạng, mà là dưới sức ép tầm cao, họ gần như mất luôn khả năng phán đoán căn bản. Nhận bóng là cuống, chuyền bóng là trông vào may rủi, còn phòng ngự thì đến nguyên tắc nền “bịt hướng trong, nhường hướng ngoài” cũng không làm cho ra.
Đúng như Tôn Kế Hải nói sau trận, đây là việc cả đội đánh mất logic gốc của bóng đá. Cầu thủ trên sân như những con cừu lạc. Hễ bị áp là sút bừa, nhắm mắt chuyền dài.
Nhìn lại lời hứa “đáp án hoàn hảo” của Thiệu Giai Nhất trước trận, rồi đối chiếu với câu sau trận rằng “diễn biến còn có thể chấp nhận được”, đó đã là một sự mỉa mai rất gắt. Cổ động viên móc tiền thật mua vé vào sân, bỏ kỳ nghỉ ở cạnh gia đình để đến cổ vũ. Bạn lấy 31% thời lượng kiểm soát bóng và một trận thua trọn làm bài nộp? Khán đài hô cách chức là chuyện hợp lẽ.
Ngọn lửa dư luận cháy dữ là vì trận thua này có một cái chân rất chắc trong thực tế. Mọi người cùng hỏi: vì sao cầu thủ liên tục sai cả những quyết định công thủ căn bản nhất? Vì sao trên ghế chỉ đạo lại ngồi một thuyền trưởng trẻ, không có lấy một lần dẫn đội ở vòng chung kết của một đại hội quốc tế? Sự bức bối dồn nén đã lâu cuối cùng cũng bùng lên từ phòng livestream của một cựu quốc tế.
Cơn giận của cựu quốc tế và cuộc chống tham nhũng “chữa ngọn, không chữa gốc”
Từ Lượng xưa nay vốn ôn hòa và lý trí. Bảy năm qua ông rất hiếm khi công khai bình luận về cầu thủ đang thi đấu. Lần này, người cựu quốc tế vốn điềm đạm ấy không nén được nữa. Thông tin ông đưa ra có sức xuyên rất mạnh, vì nó chỉ thẳng vào chỗ sâu của căn bệnh bóng đá Trung Quốc: cơ chế vận hành quyền lực rối loạn, không còn trật tự.
Trên livestream, Từ Lượng nói thẳng: “Một ngày trước lúc công bố chính thức, tôi vẫn tin chắc sẽ không phải Thiệu Giai Nhất.” Ông cho biết trong giới ai cũng đoán người được chốt là một huấn luyện viên ngoại nào đó, nhưng thông báo hôm sau đột ngột chuyển thành một thuyền trưởng nội địa. Ở giữa đã xảy ra chuyện gì, không ai nói rõ được.
Ông còn thả một câu rất nặng, ngụ ý rằng ở một số thời điểm then chốt, liên đoàn bóng đá chỉ còn là tấm biển. Đặc biệt đáng chú ý, ông cố ý đánh dấu mốc thời gian là “từ năm 2022 trở đi”. Vậy sau năm 2022 đã có những thay đổi về kết cấu nào?
Thời Trần Tuất Nguyên cầm quyền, Lý Thiết buồn bã ra đi. Liên đoàn khi ấy nghiêng về việc dùng huấn luyện viên ngoại, nhưng cấp trên vòng qua quy trình thông thường và chỉ định Lý Tiêu Bằng vào thế chân tường. Kịch bản giờ lặp lại: việc bổ nhiệm Thiệu Giai Nhất tuy do liên đoàn công bố và quy trình cũng do liên đoàn đi cho xong, nhưng quyền chốt cuối rõ ràng không nằm trong tay họ.
Lý Tiêu Bằng
Với tôi, chỗ sắc nhất trong phát ngôn của Từ Lượng không phải việc ông nhằm vào một cá nhân. Ông lật ra một sự thật bị né đã lâu: ghế huấn luyện viên trưởng đội tuyển, một vị trí then chốt, rốt cuộc ai có quyền chọn, đến nay vẫn mờ.
Đối chiếu với thông báo tuyển chọn công khai huấn luyện viên đội tuyển do liên đoàn phát ra, văn bản ghi rõ ứng viên phải có “kinh nghiệm dẫn dắt ở vòng chung kết của một giải quốc tế chính thức”, hoặc có “thâm niên làm huấn luyện viên trưởng tại giải chuyên nghiệp trình độ cao ở châu Âu hoặc châu Á”.
Nhìn lại lý lịch của Thiệu Giai Nhất, kinh nghiệm duy nhất ở đội một của ông là Thanh Đảo Tây Hải Ngạn. Tổng thành tích 15 thắng, 13 hòa, 13 thua, tỷ lệ thắng ở Trung Siêu chưa tới bốn phần mười, và ông đưa đội về thứ chín. Ông cũng vì thế trở thành huấn luyện viên nội địa đầu tiên kể từ thời chuyên nghiệp hóa được nhảy thẳng lên ghế đội tuyển mà chưa dẫn trọn hai mùa giải.
Xin hỏi, điều đó khớp với ngưỡng cứng nào? Thông báo viết rất rõ, rất chặt. Quy trình nhóm chuyên gia đề cử nhìn bên ngoài cũng có vẻ đúng bài. Nhưng người cuối cùng được chọn ra đời bằng cách nào thì suốt đường đi không có độ minh bạch, cũng không truy được vết.
Để tăng sức nặng cho lập luận, Từ Lượng chủ động kể chuyện nội bộ của các đợt tập trung đội quốc gia thời trước: đã có người trung gian công khai hét giá 200.000 nhân dân tệ để “mua một suất tập trung”. Ông đặc biệt nhấn mạnh rằng chủ tịch liên đoàn đương nhiệm, Tống Khải, “tư cách cá nhân không có gì để chê”. Thấy rõ mũi dùi của Từ Lượng không nhằm vào phẩm hạnh của một người, mà nhằm vào căn bệnh của thể chế, thứ đã nằm ngang đó nhiều chục năm.
Sẽ có người cãi: chẳng phải vừa xong một chiến dịch chống tham nhũng bóng đá chưa từng có hay sao? Từ cuối năm 2022, khi Lý Thiết bị điều tra, đến lúc Trần Tuất Nguyên bị cấm bóng đá suốt đời, Đỗ Triệu Tài lĩnh án 14 năm, rồi năm nay danh sách 73 người bị cấm thi đấu vĩnh viễn được công bố theo đợt, cả những câu lạc bộ lâu đời như Thiên Tân Tân Môn Hổ và Thượng Hải Thân Hoa cũng bị trừ điểm. Cường độ không thể nói là nhỏ.
Nhưng phải tỉnh mà nhìn: chống tham nhũng nhắm vào hành vi phạm pháp, trừng những người đã chạm lằn ranh luật. Còn quy trình chọn thuyền trưởng không minh bạch lại nằm trong vùng xám của khung còn đúng quy. Cơ chế chống tham nhũng hiện có khó mà phủ tới chỗ đó.
Ví như cuộc bầu cử Mỹ, khi Trump trở lại đầy uy thế. Nhìn bề mặt đó là chuyện bất ngờ, nhưng logic thể chế ở tầng sâu và kết cấu quyền lực đã giăng sẵn từ trước. Lúc này liên đoàn các giải chuyên nghiệp Trung Quốc đã được lập, giải chuyên nghiệp thực hiện việc tách quản lý khỏi điều hành, liên đoàn bóng đá rút khỏi vận hành hằng ngày. Đó là một bước chắc.
Còn ở tầng đội tuyển quốc gia thì sao? Cơ chế chọn thuyền trưởng đã được dựng lại về mặt thể chế theo cách nào đó có thực chất hay chưa? Câu trả lời là chưa. Đằng sau câu “liên đoàn chỉ là tấm biển” là việc đầu mối của chuỗi truy trách nhiệm đã bị cắt. Một khi có chuyện, đến cả đối tượng để hỏi tội cũng khó xác định. Đó mới là nguồn của cảm giác bất lực.
Một trăm nghìn mầm trẻ và vòng lặp chết “đổi ai cũng vậy”
Đào tiếp từ chiếc hộp đen chọn thuyền trưởng, lối làm ăn nóng vội, quyền và trách không rõ, từ lâu đã thấm vào những mạch nhỏ nhất của cơ thể bóng đá, nhất là trong hệ thống đào tạo trẻ.
Hai năm gần đây liên đoàn liên tục đưa tin vui: cầu thủ trẻ đăng ký đã tới 109.200 người, hai năm tăng 24,88%. Ngân sách trung ương cấp riêng 1 tỷ nhân dân tệ để thưởng và hỗ trợ, phủ 41.000 trường phổ thông trên cả nước. Số thì bóng bẩy. Vì sao lên đến đội tuyển, tìm một dự bị đáng tin cũng không ra?
Gốc nằm ở chỗ: tiêu chí chọn người của đào tạo trẻ và logic chọn thuyền trưởng đội tuyển cùng một khuôn. Nặng sức chiến đấu trước mắt, nhẹ tiềm năng phát triển đường dài.
Từ Lượng cũng chỉ ra rằng, từ khâu chọn ở cơ sở đến việc dựng các đội quốc gia các cấp, huấn luyện viên thường chuộng cầu thủ có thể chất nổi và chịu chạy. Dù một cầu thủ trẻ có nhãn quan bóng đá hơn người, ý thức rất tốt, chỉ cần trong ngắn hạn chưa ra thành tích thì “trần có cao đến mấy cũng khó lọt mắt, vì không ai muốn chờ, và cũng không ai dám chờ”.
Đó chính là bệnh cũ của bóng đá Trung Quốc. Huấn luyện viên trẻ, để giữ bát cơm, ưu tiên những mầm “chín sớm”, người phát triển trước và chịu va chạm. Ban quản lý đội tuyển, để đối phó áp lực dư luận hoặc để đạt chỉ tiêu xét ngắn hạn, nghiêng về những ứng viên huấn luyện nghe lời và cho kết quả nhanh.
Qua nhiều lớp sàng như vậy, cuối cùng họ chọn một thuyền trưởng còn non kinh nghiệm. Vài trận giao hữu là nguyên hình lộ ra, rồi ông ta lặng lẽ rời đi giữa tiếng la ó. Cầu thủ chuyền bóng bằng cách đoán mò, khả năng hiểu chiến thuật thì nghèo, cả hệ thống rơi vào vòng xoáy xấu.
Đáng nghĩ là, giở các báo cáo tài chính nhiều năm của Liên đoàn bóng đá Trung Quốc sẽ thấy: khoản chi cho đào tạo trẻ và bồi dưỡng nhân tài thường năm nào cũng ở mức trên 50 triệu nhân dân tệ. Trong các năm 2016 đến 2018 và năm 2022, khoản này không năm nào vượt 10% tổng ngân sách. Chỉ riêng năm 2021 nó vọt lên 106 triệu nhân dân tệ, chiếm 14,5%. Tiền không chi vào đúng chỗ sắc, thì lấy đâu ra một cái cây lớn mọc lên?
Nói thêm về Thiệu Giai Nhất. Sau ba trận thua liền, trong nội bộ liên đoàn có lời rằng “sẽ không vì thành tích của một ngày thi đấu quốc tế mà phủ nhận toàn bộ công việc của ban huấn luyện”. Bên ngoài đa số đọc đó là sự ủng hộ vững. Tôi thì cho rằng nhiều khả năng đây là cách tự giữ thế, khi đã không còn đường khác.
Người trong giới phân tích: nếu lúc này phủ nhận Thiệu Giai Nhất, chẳng phải là đặt dấu hỏi vào chính chủ thể đã chốt bổ nhiệm ông hay sao? Quy trình chọn thuyền trưởng vốn đã là một món nợ không rõ ràng, nên liên đoàn chỉ còn cách cắn răng chịu. Khi không ai chỉ ra được chủ thể chịu trách nhiệm, mọi văn bản cải cách và mọi quy chế tuyển chọn sẽ thành tờ giấy trắng.
Lời kết
Nhìn lại vòng lặp “đổi thuyền trưởng, thua, rồi lại đổi thuyền trưởng”, bóng đá Trung Quốc quả thực đã đến lúc phải tỉnh hẳn. Thứ ít cần nhất lúc này là một thuyền trưởng kiểu cứu tinh, người hứa sẽ đưa ra “đáp án hoàn hảo”. Việc thật sự cần giải quyết là viết cho rõ, đem ra ánh sáng và làm cho đến nơi những câu hỏi gốc: ai có quyền chốt, ai giám sát việc thi hành, và khi có chuyện thì tìm ai để chịu trách nhiệm.
Cách quản lý đội tuyển cũng nên được sắp lại thành thể chế, giống như giải chuyên nghiệp đã làm: quyền và trách rõ, ranh giới rõ, vận hành minh bạch.
Cúp châu Á kỳ tới đã không còn nhiều thời gian. Từ ngày nhậm chức đến nay, Thiệu Giai Nhất chưa trải một giải chính thức nào. Vài trận giao hữu đã phơi hết màu thật của đội.
Nếu logic ra quyết định vẫn nằm trên đường ray thiển cận “chỉ nhìn thành tích”, còn cơ chế hỏi tội vẫn rối trong trạng thái “không biết nên mắng ai”, thì dù có mời một danh sư đẳng cấp thế giới như Guardiola, cầu thủ vẫn có thể khống chế một nhịp bóng văng ra ngoài ba mét.
Bóng đá lớn lên cần thời gian lắng lại, mà thứ việc xây thể chế đang thiếu nhất lại chính là sự kiên nhẫn đó. Trận thua 0-1 này, nếu thật sự đánh thức những người cầm lái còn sùng quan hệ thân quen và ham đường tắt, thì đó có lẽ là một đường sống duy nhất đáng trông đợi trên mảnh đất tuyệt vọng này.
